Sözleşmede Cezai Şart

1- Genel Olarak

Cezai şart iki durumda karşımıza çıkmaktadır. Bunlardan ilkini sözleşmeyle yüklenen edimin hiç veya gerektiği gibi ifa edilmemesi ihtimaline karşı kararlaştırılan cezai şartlar oluşturmaktadır. Bu durumda ifa yerine istenebilen sözleşme cezasının söz konusu olduğu kabul edilir. Nitekim aksi sözleşmeden anlaşılmadığı müddetçe alacaklı, ya sadece borcun ya da sadece cezanın ifasını isteyebilecektir. Buna örnek olarak sipariş edilen malın teslim edilmemesi ihtimaline karşı kararlaştırılan sözleşme cezası örnek gösterilebilir.

İkinci durum ise borcun belirlenen zaman veya yerde ifa edilmemesi ihtimaline karşı kararlaştırılan cezai şartlardır. Bu durumda ifa ile birlikte istenebilecek sözleşme cezasının söz konusu olduğu kabul edilmektedir. Zira alacaklı, hakkından açıkça feragat etmemiş veya ifayı çekincesiz kabul etmemişse asıl borçla birlikte cezanın ifasını da isteyebilecektir. Örneğin malın tesliminde gecikilen her gün için belli bir miktar para ödenmesi öngörülmüşse bu sözleşmedeki cezai şart, ifa ile birlikte istenebilen niteliktedir.

Aşırı olan ceza koşulu, tarafların talebi olmasa bile hakim tarafından kendiliğinden indirebilmektedir. Ancak ticari işlemlerde cezai şartın indirimi yalnızca şartın tacirin ekonomik mahvına sebep olacak yükseklikte olması durumunda söz konusu olabilmektedir.

Alacaklı zarara uğramamış olsa bile cezai şart ile kararlaştırılan bedel edilmelidir. Eğer alacaklının uğramış olduğu zarar kararlaştırılan ceza miktarından fazlaysa cezai şartı aşan miktar da borçludan talep edilebilecektir. Ancak bu durumda alacaklı, borçlunun kusurlu olduğunu ispat etmek ile yükümlüdür.

Cezai şart fer’i nitelikte olup asıl borca bağlıdır. Bu nedenle aksi kararlaştırılmamışsa sözleşmeden dönülmesi durumda talep edilememektedir. İleriye dönük olan fesih durumunda ise pekala cezai şart istenebilecektir.

2. Cayma cezası ve cezai şart farkı

Dönme cezası veya diğer adıyla cayma cezası ise belli bir paranın ödenmesi halinde borçluya sözleşmeden kurtulma hakkı tanımaktadır. Sözleşmede cayma cezası öngörülmüşse alacaklı, zararı daha yüksek olsa dahi dönme cezasından fazlasını talep edemez. Ayrıca sözleşmedeki hükmün cezai şart mı yoksa cayma cezası mı olduğu hakkında belirsizlik varsa cayma cezasının söz konusu olduğu kabul edilmektedir.

3. Cayma parası ve cayma cezası farkı

Cayma parası verilmesinin önemi, sözleşmenin her iki tarafına da sözleşmeden cayma fırsatı vermesidir. Cayma cezası (dönme cezası) sonradan ödenirken cayma parası önceden ödenmektedir. Eğer bu parayı alan taraf cayarsa, kendisine ödenen cayma parasının iki katını ödeyemekle yükümlü olacaktır.

Cezai şart iki durumda karşımıza çıkmaktadır. Bunlardan ilkini sözleşmeyle yüklenen edimin hiç veya gerektiği gibi ifa edilmemesi ihtimaline karşı kararlaştırılan cezai şartlar oluşturmaktadır. Bu durumda ifa yerine istenebilen sözleşme cezasının söz konusu olduğu kabul edilir. Nitekim aksi sözleşmeden anlaşılmadığı müddetçe alacaklı, ya sadece borcun ya da sadece cezanın ifasını isteyebilecektir. Buna örnek olarak sipariş edilen malın teslim edilmemesi ihtimaline karşı kararlaştırılan sözleşme cezası örnek gösterilebilir.

İkinci durum ise borcun belirlenen zaman veya yerde ifa edilmemesi ihtimaline karşı kararlaştırılan cezai şartlardır. Bu durumda ifa ile birlikte istenebilecek sözleşme cezasının söz konusu olduğu kabul edilmektedir. Zira alacaklı, hakkından açıkça feragat etmemiş veya ifayı çekincesiz kabul etmemişse asıl borçla birlikte cezanın ifasını da isteyebilecektir. Örneğin malın tesliminde gecikilen her gün için belli bir miktar para ödenmesi öngörülmüşse bu sözleşmedeki cezai şart, ifa ile birlikte istenebilen niteliktedir.

Aşırı olan ceza koşulu, tarafların talebi olmasa bile hakim tarafından kendiliğinden indirebilmektedir. Ancak ticari işlemlerde cezai şartın indirimi yalnızca şartın tacirin ekonomik mahvına sebep olacak yükseklikte olması durumunda söz konusu olabilmektedir.

Alacaklı zarara uğramamış olsa bile cezai şart ile kararlaştırılan bedel edilmelidir. Eğer alacaklının uğramış olduğu zarar kararlaştırılan ceza miktarından fazlaysa cezai şartı aşan miktar da borçludan talep edilebilecektir. Ancak bu durumda alacaklı, borçlunun kusurlu olduğunu ispat etmek ile yükümlüdür.

Cezai şart fer’i nitelikte olup asıl borca bağlıdır. Bu nedenle aksi kararlaştırılmamışsa sözleşmeden dönülmesi durumda talep edilememektedir. İleriye dönük olan fesih durumunda ise pekala cezai şart istenebilecektir.

Tacirlerin ticari işlerinde basiretli davranma yükümlülüğü söz konusu olduğundan, ekonomik olarak yok olma gibi istisnai bir durum söz konusu olmadıkça, mahkeme taraflar arasında belirlenen cezai şart miktarını indirmeyecektir.

4. Cezai Şarta İlişkin İçtihatlar

Fahiş Cezai Şartın İndirilmesi

“…davacı ile davalı … arasında imzalanan sözleşmenin 10. maddesinde rekabet yasağının düzenlendiği, buna göre hekimin Bakırköy, Bahçelievler, Küçükçekmece ve Avcılar İlçesi’nde gerek kendi adına gerekse başkası adına veya hesabına 2 yıl süreyle rekabet edemeyeceğinin kararlaştırıldığı, davalının işten ayrıldıktan sonra davacı ile aynı iş kolunda ve aynı ilçede bir şirkette kurucu ortak olarak yer aldığı, davalının bu şekilde sözleşmenin 10. maddesini ihlal ettiği, 6098 sayılı TBK’nın 444. maddesinde rekabet yasağının koşullarının düzenlendiği, cezai şart miktarının fahiş olup olmadığının belirlenmesi gerektiği, bu belirlenme yapılırken de tarafların ekonomik durumları, borçlunun ödeme gücü, alacaklının asıl borcun ifa edilmesi halinde elde edeceği yararla cezai şartın ödenmesinin sağlayacağı yarar arasındaki makul ve adil ölçü, sözleşmeye aykırı davranılması yüzünden alacaklının uğradığı zarar, borçlunun borcunu yerine getirmemek suretiyle sağladığı yarar, borçlunun kusur derecesi ve borca aykırı davranışının ağırlığı gibi hususların gözetilmesi gerektiği, anılan çerçevede yapılan değerlendirme sonucunda cezai şarttan bir miktar hakkaniyet indirimi yapılması gerektiği gerekçesiyle davanın kısmen kabulüne, 20.000,00-TL cezai şartın davalıdan tahsiline, fazlaya ilişkin taleplerin redine karar verilmiştir.
Kararı, davacı vekili temyiz etmiştir.
Dosyadaki yazılara, mahkemece uyulan bozma kararı gereğince hüküm verilmiş olmasına ve delillerin takdirinde bir isabetsizlik bulunmamasına göre, davacı vekilinin bütün temyiz itirazları yerinde değildir…” Y. 11. HD., 2018/5376 E., 2019/6390 K.

İş Sözleşmesinde Cezai Şart

“…Cezai şartın işçi ve işveren hakkında ve iki taraflı olarak düzenlenmesi gereği, işçi aleyhine kararlaştırılan cezai şartın işveren aleyhine kararlaştırılandan daha fazla olmaması sonucunu da ortaya koymaktadır. Başka bir anlatımla işçi aleyhine olarak belirlenen cezai şartın, koşulları ve ceza miktarı bakımından işverenin sorumluluğunu aşması düşünülemez. İki taraflı cezai şartta işçi aleyhine bir eşitsizlik durumunda, cezai şart hükmü tümden geçersiz olmamakla birlikte, işçinin yükümlülüğü işverenin sorumlu olduğu miktarı ve halleri aşamaz
Gerek belirli gerekse belirsiz iş sözleşmelerinde, cezai şart içeren hükümler, karşılıklılık prensibinin bulunması halinde kural olarak geçerlidir. Ancak, sözleşmenin süresinden önce feshi koşuluna bağlı cezai şartın geçerli olabilmesi için, taraflar arasındaki iş sözleşmesinin belirli süreli olması zorunludur. Asgari süreli iş sözleşmelerine de aynı şekilde hükümler konulması mümkündür…
Somut olayda … aynı düzenlemenin işveren için de geçerli olduğunun kararlaştırıldığı görülmektedir.
08.03.2019 tarih ve 2017/10-2019/1 sayılı Yargıtay İçtihadi Birleştirme kararı uyarınca belirsiz süreli kabul edilen sözleşmedeki cezai şart kararlaştırılan süre için geçerlidir. Bu itibarla, dosya içeriğinden, davalı işçinin iş sözleşmesini haklı bir neden olmadan eylemli olarak feshettiği anlaşılmakla, taraflar arasında imzalanan sözleşmenin cezai şart ile ilgili 14. maddesinde karşılıklılık prensibine uyulduğu da dikkate alındığında, söz konusu cezai şart düzenlemesinin geçerli olduğunun kabul edilmesi ve dosya kapsamı ile Türk Borçlar Kanunu’nun 182/son maddesinin indirime yönelik hükümleri nazara alınarak sonuca gidilmesi gerekmektedir…” Y. 22. HD., 2016/19833 E., 2019/18334 K.

error: Content is protected !!